Van
Verleden
Tot
Heden
Van een Huis van bewaring tot rechtbank, en van psychiatrische observatie kliniek tot creatieve broedplaats. Het voormalig Pieter Baan Centrum wordt de nieuwe groene oase in hartje Utrecht.
Een plek vol historie
Het begon in 1893 aan de Gansstraat, waar gestart werd met de bouw van het Huis van bewaring met bijbehorende administratiegebouw. Rond de oorlog werd het volledige complex overgenomen door de Duitse bezetters. In het administratiegebouw aan de voorzijde werd een rechtbank opgetuigd en aan de achterzijde van het huis van bewaring werd een groot barak gebouwd.
Na de oorlog werd in de oude barak het een Psychiatrische Observatie Kliniek (POK) geopend voor criminele gestoorden onder leiding en filosofie van forensisch psychiater Pieter Baan. Hij ging uit van de behandelbaarheid van criminelen waardoor herhaling van crimineel gedrag voorkomen kan worden. Daarnaast wilde hij dat zij een vriendelijke, menselijke behandeling kregen.
Deze opzet en manier van behandelen liep zo goed dat in de jaren ’70 het definitieve Pieter Baan Centrum werd gebouwd. Uitgangspunt hierbij was dat het complex er niet uit moest zien als een gevangenis. Dit complex heeft daarom geen tralies voor de ramen, maar bijvoorbeeld kogelwerend glas. Ook de opzet van het gebouw is totaal anders dan een traditionele gevangenis. Eind jaren ’70 werd het gebouw opgeleverd.
Medio 2018 vertrok het Pieter Baan Centrum naar Almere en kwam het complex leeg te staan.
Van 1893 tot heden
1893 – 1939
Bouw Huis van bewaring
Het Huis van Bewaring werd gebouwd op een min of meer trapeziumvormig terrein tussen de Kromme Rijn in het noorden, Gansstraat in het zuiden en de Oosterspoorweg in het oosten. Het administratiegebouw stond schuin tegenover de Eerste Algemene begraafplaats. Deze plek werd daarom ook wel ‘het luie eind’ genoemd; “Aan de ene kant legge (liggen) ze, aan de andere kant zitten ze”.
Buiten de muur aan de Gansstraat kwamen vier dienstwoningen en langs de Kromme Rijn werden nog twee vergelijkbare woningen geplaatst. Zo ontstond een compleet en zorgvuldig opgezet complex dat mooi aansloot op zijn omgeving.
1940 – 1945
Bezetting tijdens de oorlog
Tijdens de tweede wereldoorlog werd het terrein en de gebouwen bezet door de Duitsers. Tijdens deze periode bouwen de Duitse bezetters een barak achter de cellenvleugel waar momenteel nog de helft van intact is (Bar Barak). De oorlogsjaren drukten hun stempel op de plek: leegstaande gebouwen, hergebruikte ruimtes en een atmosfeer die later, hoe subtiel ook, onder alles zou blijven doortrillen.
1949 – 1951
Oprichting
Na de oorlog werd in de oude barak het een Psychiatrische Observatie Kliniek (POK) geopend voor criminele gestoorden onder leiding en filosofie van forensisch psychiater Pieter Baan. Op een terrein dat nog zichtbaar moest herstellen van de oorlog, werd het fundament gelegd voor wat later zou uitgroeien tot het Pieter Baan Centrum, een instelling die vanaf het begin een zekere spanning in zich droeg.
De jonge kliniek zocht naar vorm, werkwijze en structuur. Met beperkte middelen en veel pionierswerk groeide de POK uit tot een centrum waar gedragskundig onderzoek langzaam professionaliseerde. Een periode waarin de richting nog niet vastlag, maar de energie onmiskenbaar aanwezig was.
1970 – 1975
Nieuwbouw Jaren ‘70
Door de groei, positieve resultaten en de verouderde Barak gaf het Rijk toestemming voor de bouw van een nieuwe Psychiatrische Observatie Kliniek direct naast het Huis van Bewaring. De verouderde voorlopige structuren maakten plaats voor grootschalige nieuwbouw welke werd omgedoopt tot het Pieter Baan Centrum (PBC). Met de ingebruikname van het nieuwe pand werd de opnamecapaciteit meer dan verdubbeld, zodat de wachtlijst kon worden weggewerkt.
1985
Ontsnapping Heineken zaak
In 1985 kreeg de geschiedenis een scherp randje. De spectaculaire ontsnapping van Heineken-ontvoerder Frans Meijer trok landelijke aandacht en legde de kwetsbaarheid van het centrum bloot. Het was een moment dat de voortdurende spanning tussen controle, observatie en onvoorspelbaarheid zichtbaar maakte, een echo die nog lang zou blijven doorgalmen.
2018
Vertrek naar Almere
In 2018 verhuisde het Pieter Baan Centrum naar een nieuw, modern complex in Almere. De verhuizing was nodig om te voldoen aan strengere veiligheidseisen en betere faciliteiten te bieden voor observatie en onderzoek. Met het vertrek kwam het monumentale complex aan de Gansstraat leeg te staan en verloor Utrecht na meer dan zeventig jaar de functie van nationaal observatiecentrum voor tbs-onderzoek.
2023 – heden
Van leegstand naar creatieve broedplaats
Het Wakkere End was de nieuwe bestemming. De ontwikkelaar Loostad Vastgoedontwikkeling nam het complex over en maakte plannen voor wonen, werken, cultuur en horeca, met een creatieve broedplaats als kern. Sinds 2023 worden er kantoorruimtes en eventruimtes aangeboden, variërend van kleine cellen tot grotere vleugels, waarbij de industriële en historische sfeer bewaard blijft.
Toekomst
Van creatieve broedplaats naar stadse oase
Pieter wordt het nieuwe ritme van Utrecht: een wijk met creatieve energie, groene ruimtes en een community die samen vooruit wil. Het is een plek waar je kunt werken, ontdekken, relaxen en — misschien wel het mooiste — je gezin kunt laten opgroeien in een omgeving die zowel inspirerend als zorgeloos voelt.